Wypowiedź dr. Macieja Gurtowskiego w „Plus Minus” o fińskim modelu służby

23 maja 2025 r. w dodatku „Plus Minus” Rzeczpospolitej ukazał się artykuł Marka Kozubala pt. „Cierpliwie budować wolę przetrwania”, poświęcony przygotowaniu państwa i społeczeństwa do obrony w obliczu nowych zagrożeń. Autor wskazywał, że bezpieczeństwo narodowe wymaga nie tylko nowoczesnej armii, ale także świadomego i odpornego społeczeństwa, gotowego do ponoszenia wspólnego wysiłku.

Na łamach artykułu obszernie wypowiadał się kierownik projektu, dr Maciej Gurtowski, omawiając fiński model służby wojskowej i zastępczej. Podkreślał, że Finlandia należy do krajów o najwyższym odsetku obywateli deklarujących gotowość do służby i obrony kraju. Jego zdaniem nie jest to przypadek: fińska gotowość obronna idzie w parze z wysoką jakością życia i dużym zadowoleniem społecznym. Państwo, mimo wysokich podatków, zapewnia sprawnie działającą administrację, edukację, system socjalny, zdrowotny i infrastrukturę, co buduje trwałe zaufanie obywateli do instytucji. W takiej sytuacji Finowie czują, że żyją w kraju, którego warto bronić.

Dr Gurtowski wskazał, że obowiązek służby wojskowej pełni w Finlandii rolę symbolicznego „rytuału przejścia” – stawania się dorosłym obywatelem, gotowym do odpowiedzialności za bezpieczeństwo wspólnoty. Fińska tożsamość zbiorowa jest mocno związana z pamięcią wojny zimowej z ZSRR (1939–1940), a świadomość zagrożeń jest podtrzymywana także przez bliskość granicy z Rosją. Dlatego Finlandia nigdy nie zrezygnowała z poboru ani z rozwijania infrastruktury obronnej. To podejście kontrastuje z kulturą anglosaskiego indywidualizmu – w Finlandii akcentuje się kolektywizm, współpracę i wspólnotową odpowiedzialność.

Ważnym elementem tej kultury jest fińskie „sisu” – pojęcie oznaczające determinację i odporność w obliczu przeciwności. Jak podkreślał dr Gurtowski, to nie slogan, lecz praktyka życiowa i zarazem fundament etosu wojskowego: cierpliwe, długofalowe przygotowanie zamiast brawury.

Gurtowski zwrócił uwagę na silne powiązania wojska z sektorem cywilnym i NGO, zwłaszcza z Narodowym Stowarzyszeniem Szkolenia Obronnego (MPK). Organizacja ta angażuje obywateli w szkolenia wojskowe, strzeleckie i obrony cywilnej. Powszechne i odpowiedzialne posiadanie broni także jest tam elementem bezpieczeństwa – Finlandia ma najwyższy w UE wskaźnik broni w rękach obywateli, ale nie towarzyszy temu problem masowych strzelanin.

Wypowiedź Gurtowskiego akcentowała też, że służba wojskowa w Finlandii jest powiązana z rozwojem osobistym. Poborowi mają wpływ na wybór rodzaju służby, a zdobyte umiejętności – od dowodzenia i zarządzania po kompetencje techniczne – są wysoko cenione przez pracodawców. Dzięki temu służba staje się nie tylko obowiązkiem, lecz także inwestycją w przyszłość zawodową. Ci, którzy odmawiają służby wojskowej, mają możliwość podjęcia służby zastępczej w obszarze obrony cywilnej, ochrony ludności czy zdrowia. Jest ona traktowana jako pełnoprawna i równorzędna wobec wojskowej.

Wreszcie – jak podkreślił dr Gurtowski – Finlandia oferuje szerokie wsparcie socjalne dla odbywających służbę: świadczenia pieniężne, dopłaty do kosztów życia. To sprawia, że obowiązek nie jawi się jako „wyrwa w życiorysie”, lecz jako honor i szansa rozwojowa, wzmacniająca jednocześnie zaufanie obywateli do państwa.